Dört Demirel!
Demirel, Türk siyasetindeki yaklaşık yarım asırlık öyküsünde farklı portreler çizdi. 'Barajlar Kralı', 'Cepheci', 'Bir Bilen' ve 'Kurtar bizi Baba' diye anıldı. 10 yıldan fazla Başbakan, 7 yıl Cumhurbaşkanlığı yaparak tarihe geçti
Murat GÜRGEN / HT GAZETE
Siyasi hayatı boyunca 7 kez Başbakanlık koltuğuna oturan 9. Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel, Ankara’da 1 aydır tedavi gördüğü Güven Hastanesi’nde, dün 02.05’te yaşamını yitirdi.
Türk siyasi hayatında yarım asra yakın görev alan Demirel, 10.5 yıl Başbakanlık, 7 yıl da Cumhurbaşkanlığı yaptı. İsmet İnönü ve Tayyip Erdoğan’dan sonra en uzun süre görev yapmış Başbakan’dı. Siyasi hayatı boyunca farklı ifadeleriyle de anılan Demirel, görev aldığı 7 hükümetle “en çok hükümet kuran siyasetçi” unvanını da taşıyordu. 2 kez ordunun müdahalesiyle iktidardan indirilen Demirel, İsmet İnönü ve Bülent Ecevit ile birlikte Türk siyasi hayatında 3’er kez koalisyon kuran isimlerden biriydi. Demirel ile ilgili pek çok karikatür çizildi, şarkılar yazıldı. Fikret Kızılok siyasetteki rekorları üzerine “Süleyman Hep Başbakan”, Cem Karaca da Demirel’in 12 Eylül sonrası devlet yönetimine dönüşü üzerine “Yine Geldi Şapka” şarkılarını besteledi. Okul tatillerinde çobanlık yaptığı için “Çoban Sülü” lakabı takılan inşaat mühendisi Demirel, 50 ve 60’lı yıllarda baraj yatırımları ve kalkınmacılığı ile “Barajlar Kralı” sıfatını aldı. “Deniz”lerin idamına onayı ve 70’lerdeki Milliyetçi Cephe dönemi kötü anıldı. 12 Eylül sonrası yasaklıyken adı yazılmadan fikirlerine başvurulması “Bir Bilen” lakabını yarattı. Çocuğu olmayan Demirel’in en bilinen lakabı ise 80’lerin sonu ve 90’larda siyasete “kurtarıcı” olarak dönüşüyle öne çıkan “Baba” oldu.
1- BARAJLAR KRALI ‘ÇOBAN SÜLÜ’
Türkiye’nin yakın dönem siyasi tarihine damgasını vuran Süleyman Demirel, 1 Kasım 1924’te Isparta’nın Atabey İlçesi’ne bağlı İslamköy’de Hacı Yahya Demirel ile Hacı Ümmühan Demirel’in oğlu olarak dünyaya geldi. İlköğrenimini doğduğu köyde, ortaokul ile liseyi Isparta ve Afyon’da tamamladı. Tatillerde memleketinde tarlalarda çalışan Demirel’e “Çoban Sülü” deniyordu. İstanbul Teknik Üniversitesi İnşaat Fakültesi’ne girdi. Üniversite döneminde Turgut Özal ve Necmettin Erbakan ile tanıştı. 1949’da üniversiteden mezun olan Demirel, parasız yatılı ortaöğretim borcu karşılığı Elektrik İşleri Etüt İdaresi’nde çalışmaya başladı.
Elektrik İşleri Etüt İdaresi’ndeki işleri sonrasında burslu olarak ABD’ye gönderildi. Amerikan Eisenhower Bursu’nu Türkiye’den alan ilk öğrenci Demirel’di. ABD’de barajlar, sulama ve elektrifikasyon konularında ihtisas yaptı. Demokrat Parti iktidarı döneminde Adana’da Seyhan Barajı’nın inşasıyla görevlendirilen Demirel, dönemin Başbakan’ı Adnan Menderes ile de bu sayede tanıştı. Burada elde ettiği başarılar sonrası Süleyman Demirel, 1955’te, 31 yaşındayken Devlet Su İşleri Genel Müdürü oldu. “Türkiye’nin en genç genel müdürü” unvanını kazanan Demirel, “Barajlar Kralı” lakabını almasının ilk adımını da atmış oldu. 1962-1964 döneminde serbest müşavir-mühendis olarak çalıştı. 27 Mayıs 1960 darbesiyle Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Başbakan Adnan Menderes ve kabine üyeleri tutuklanarak Yassıada’ya gönderildi. Darbeyle görevden alınan Demirel, 1960’ta askere gitti ve gündüzleri Devlet Planlama Teşkilatı’nda memur olarak görev yaptı. Eylül 1961’de Menderes, Dışişleri Bakanı Fatih Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan idam edildi. Demirel, askerdeyken, DP’nin yerini alacak Adalet Partisi’nin (AP) kuruluş çalışmalarına katıldı ve 1961’de resmen kurulan AP’ye üye olarak siyasete adım attı. Demirel 1962’de genel idare kurulu üyesiyken, ilginç bir karara imza attı. 3. Cumhurbaşkanı Bayar AP’nin düzenlediği af kampanyası sonucunda şartlı olarak serbest bırakılmış, ardından Ankara’da olaylar çıkmıştı. Bu olaylar sırasında AP Genel Merkezi saldırıya uğradı. Demirel ise pencereden atlayarak AP Genel Merkezi’nden ayrıldı. “Şapkasını bırakıp kaçtı” söylemlerine maruz kalan Demirel, siyaseti bıraktı.
41 YAŞINDA BAŞBAKAN
Ardından AP Genel Başkanı Ragıp Gümüşpala’nın beklenmeyen ölümü üzerine AP karışınca Demirel siyasete döndü. 40 yaşındayken, 28 Kasım 1964’te AP Genel Başkanlığı’na seçildi. İnönü hükümetinin düşürülmesinden sonra Şubat 1965’te Suat Hayri Ürgüplü başkanlığında AP, YTP, CKMP, MP ortaklığında kurulan koalisyon hükümetinde TBMM dışından Başbakan Yardımcısı olarak görev aldığında 41 yaşındaydı. 1 yıl sonra, 1965 genel seçimlerinde AP, Isparta Milletvekili Demirel’in liderliğinde yüzde 53 oy alarak tek başına iktidarı kazandı. Ve Demirel Türkiye’nin 12. Başbakan’ı oldu. Boğaziçi Köprüsü, Ereğli Demir Çelik ve Keban Barajı’nın yapıldığı döneme Demirel “kalkınmacı” politikalarıyla damgasını vurdu. “Barajlar Kralı” lakabını pekiştirdi.
2- ‘CEPHECİ’ DEMİREL
AP, 1969 seçimlerinde yeniden tek başına iktidar oldu ve 31. hükümeti kurdu. Ancak 1970’li yılların ilk günlerinde, parti içinde sorunlar çıkmaya başladı. Demirel, kendisine bağlı “Yeminliler” hizibindeki kişilerin desteklenmesi, ülkede günden güne artan toplumsal, iktisadi, siyasi karışıklıklara son verilmesi ve eski DP mensuplarının siyasi haklarının iadesi sorununun çözülmesi gibi eleştiri ve istekleri dile getiren milletvekillerini partiden çıkardı. Bunun üzerine 72 AP’li senatör ve milletvekili Demirel’e muhtıra verdi. Demirel, “Biz muhtırayla iş görmeyiz” karşılığını verince, önce istifaya zorlandı, ardından hükümeti düşürüldü; Mart 1970’te 32. hükümeti kurdu.
DENİZ’LERİN İDAMINDAN YANA OY KULLANDI
12 Mart 1971 muhtırası üzerine Başbakanlık görevini Nihat Erim’e bıraktı. Aynı yıl Deniz Gezmiş, Hüseyin İnan ve Yusuf Aslan hakkında verilen idam kararları Meclis’te görüşülürken, İsmet İnönü “Siyasi suçlar idamla cezalandırılmamalıdır” diyerek Bülent Ecevit ile birlikte ret oyu kullandı. AP Genel Başkanı Demirel ise infazdan yana oy verdi. Dönemin tanıklarından gazeteci Altan Öymen o günü, “6 Mayıs 1972’de idam edilen Deniz, Yusuf, Hüseyin’in idam kararları oylanıyordu. Süleyman Bey AP Grubu’nun en önünde oturuyordu. Elini idama ‘Evet’ için kaldırdığında arkasına dönüp baktı, herkesin kaldırıp kaldırmadığını kontrol ediyordu. Sonra vakur bir ifadeyle önüne döndü. İdamlar kabul edilmişti” sözleriyle anlattı.
Bu dönemde kurulan her iktidar hüsranla sonuçladıkça, Demirel hatırlandı. 1973-75 arası anamuhalefet liderliği yaptı. Süleyman Demirel 1975’te MSP, MHP ve CGP ile I. Milliyetçi Cephe (MC) hükümetini, 1977’de MSP ve MHP ile II. MC’yi kurdu. Bu dönemde ünlü ‘Güneş Motel’ olayını yaşadı. AP, 1977 seçimlerinden yüzde 36.9 oy oranıyla çıkmış ve yüzde 41.4 oy alan CHP’nin gerisinde kalmıştı. CHP güvenoyu alamayınca, Demirel’in Başbakanlığında AP-MSP ve MHP’nin katılımıyla kurulan II. MC, CHP’nin Güneş Motel’de topladığı 11 AP milletvekilini bakanlık vaadiyle transfer etmesiyle 6. ayında, 1978’de düşürüldü. Maraş olaylarının ardından, 1979 yılında 3. hükümeti de Demirel oluşturdu. Bu dönem cepheleşme, baskı, sokak olayları ve siyasi anlaşmazlıklarla tarihe geçti. Demirel’in “Bana ‘Sağcılar adam öldürüyor’ dedirtemezsiniz” sözleri hep eleştirildi.
3- ‘BİR BİLEN’ DİYE ANILDI
Türkiye 1980 askeri darbesine doğru yol alırken, iktidarda Kasım 1979’da MHP ve MSP’nin dışarıdan desteğiyle kurulan 6. Demirel azınlık hükümeti bulunuyordu. Çorum olayları sırasında ve tarihi 24 Ocak kararlarında yine Demirel vardı. Demirel, 12 Eylül’de Kenan Evren liderliğindeki darbeyle görevi bırakırken, Gelibolu Yarımadası’nın Zincirbozan mevkiinde bulunan Hamzakoy Askeri Tesisleri’nde 1 ay gözetim altında tutuldu. Partisi AP 16 Ekim 1981’de kapatılıncaya dek genel başkanlığı bırakmadı. 1982 Anayasası’yla 10 yıl siyaset yasaklıları kapsamına alındı. 1987’de siyasi yasaklar kaldırılıncaya kadar, 7 yıl süreyle politik sahnenin dışında kaldı. O dönemde aktif siyaset sahnesinde olmasa da Türk siyasetinin uzağında değildi. Siyaset hep ona danışıldı ve “Bir Bilen” lakabını aldı. 1983’te çok partili siyasi yaşama dönülürken, Doğru Yol Partisi’nin (DYP) kuruluşunu arka plandan yönetti. Ne var ki DYP, dönemin askeri yönetimi tarafından veto edilince 1983 genel seçimlerine katılamadı.
4- ‘KURTAR BİZİ BABA’
DYP, 1986 ara seçimleriyle Meclis’e girdi. 6 Eylül 1987’de düzenlenen halk oylamasıyla siyasi yasaklar kaldırılırken, Demirel, 24 Eylül 1987’de DYP Genel Başkanlığı’na seçilerek partinin direksiyonunu devraldı. “Nerede galmıştık?” diyen Süleyman Demirel, kurtarıcı olarak yeniden sahnedeydi. Kasım 1987’de Isparta’dan milletvekili seçilerek TBMM sıralarına döndü. 1991 genel seçimlerinde DYP oyların yüzde 27’sini alarak 1. parti oldu. “Devlet Baba” imgesi onun şahsiyetinde “milletin babası”na dönüştü. Demirel, SHP Genel Başkanı Erdal İnönü ile birlikte koalisyon hükümeti kurdu.
‘KÜRT REALİTESİNİ TANIYORUZ’
Koalisyon ortaklarını bekleyen meselelerin başında Kürt sorunu geliyordu. Süleyman Demirel Siirt’te; “Kürt realitesini tanıyoruz. ‘Artık Orta Asya’dan Anadolu’ya birlikte geldik, gelirken de yolda at sırtında dillerimiz değişti’ diyemeyiz” sözleriyle önemli bir atılım yaptı. Fakat 21 Mart 1992 Nevruz’unda Diyarbakır’da çıkan olaylarda 57 kişinin ölmesi, Demirel’in açılımının önünü kesti. Demirel, “Güvenlik güçlerinin elini soğutmayın” diyerek söylemini değiştirdi. Bu çok uzun sürmedi. 21 Mart 1992 Nevruz’unda Diyarbakır’da çıkan olaylarda 57 kişi hayatını kaybetti. PKK tek taraflı ilan ettiği ateşkesi bozdu. Demirel, yaşanan olaylar sonrasındaki tavrıyla “Kürt açılımı”nın önünü kesti. Süleyman Demirel, sonraki yıllarda bu sözleriyle faili meçhul cinayetlerin önünü açtığı iddiasıyla da eleştirildi.
VE DEMİREL’IN 7 YILLIK CUMHURBAŞKANLIĞI DÖNEMİ
8. Cumhurbaşkanı Turgut Özal, 17 Nisan 1993’te kalp krizi geçirerek yaşamını yitirdi. Cumhurbaşkanlığı için Demirel’in yanı sıra Kamran İnan (ANAP), Lütfi Doğan (RP), İsmail Cem (CHP) aday gösterildi. Demirel 3. turda SHP ve MHP’nin desteğini alarak 244 oyla Türkiye’nin 9. Cumhurbaşkanı seçildi.
Demirel, Çankaya’ya çıkmasının ardından partisi DYP ile arasına mesafe koymayı başardı. Bu tutumunu özellikle DYP’nin Necmettin Erbakan’ın RP’si ile hükümet ortağı olduğu dönemde ve 28 Şubat sürecinde net olarak sergiledi. Refahyol hükümetinin “dönüşümlü Başbakanlık” projesini engelledi. Erbakan, hükümet içerisinde varılan uzlaşma çerçevesinde görevini Tansu Çiller’e bırakmak amacıyla istifa ederken, Demirel yeni hükümeti kurma görevini Çiller yerine ANAP Lideri Mesut Yılmaz’a verdi. 7 yıllık görev süresinin bitimine doğru Cumhurbaşkanlığı süresinin 5 yıl daha uzatılmasını öngören Anayasa değişikliği teklifi TBMM gündemine geldi ancak kabul edilmedi. 16 Mayıs 2000’de görevini yeni seçilen 10. Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer’e devretti. Demirel, yaşamının geri kalan bölümünü Güniz Sokak’taki evinde geçirdi.
