Cuma günü kadın hakları alanındaki tüm çabaları Cumhuriyet’le ve Atatürk’le sınırlandıran yaklaşımı eleştirmiş, Nezihe Muhiddin ve Türk Kadınlar Birliği vakasını anlatmıştım. Bugün Osmanlı’daki kadın dernekleri ve kadın dergilerinden birkaç örnek aktarmak isterim.
Daha 1868’de yayımlanan Terakki Gazetesi‘nde kadınlar kimliklerini vermeden yazdıkları yazılar ve mektuplarda toplumsal hayattaki eşitsizliklerden dem vuruyorlar, çokeşliliği sorguluyorlardı. Yazı kadrosunun neredeyse tamamı kadın olan ve 1895-1908 arası tam 604 sayı yayımlanarak en uzun soluklu dergi olan Hanımlara Mahsus Gazete, kadınların sorunlarını, aile, iş ve çalışma yaşamlarını, eğitimlerini ele alıyor ve “kadınların her işi başarabileceği inancı“nı okurlarına aşılamayı hedefliyordu. Bu gazetede yazan Fatma Aliye, muhafazakâr bir kadın olmakla beraber erkeklerin toplumsal yaşam içinde kadınlara engel olduğunu, bilim ve sanatın kapılarını kadına kapattıklarını ilk dile getiren kişi olarak anılır. Hanımlara Mahsus Gazete bir kütüphane kurarak şair ve yazar kadınların yapıtlarının basımını ve satışını da yapmıştır.