Birecik nerede? Birecik hangi şehirde, ilde, bölgede?
Fırat Nehri'nin hayat verdiği topraklarda, nesli tükenmekte olan Kelaynak kuşlarına ev sahipliği yapan Birecik, stratejik konumuyla binlerce yıldır dikkat çekiyor. "Birecik nerede?" sorusu, bizi Güneydoğu Anadolu'nun kalbine, Şanlıurfa ile Gaziantep'in kesişim noktasına götürüyor. Tarihi kalesi, Fırat üzerindeki köprüsü ve Birecik Barajı ile hem tarihi hem de modern bir kimliğe bürünen ilçe, eşsiz bir coğrafyaya sahip. Peki, Birecik'in tam konumu neresi ve onu bu kadar özel kılan nedir? İşte detaylar...
"Birecik hangi şehirde?" sorusu, Türkiye'nin güneydoğusunu merak edenler tarafından sıkça araştırılıyor. İdari olarak "Peygamberler Şehri" Şanlıurfa'ya bağlı olan Birecik, Fırat Nehri'nin batı yakasında, Gaziantep il sınırında kritik bir noktada yer alır. Bu konumu, onu sadece bir ilçe değil, aynı zamanda iki büyük şehri birbirine bağlayan bir köprü haline getirmiştir. Birecik Barajı'nın suları altında kalan tarihi ve dünyaca ünlü Zeugma mozaiklerinin kurtarıldığı bölgeye olan yakınlığıyla da bilinir. Tarih boyunca bir nehir geçiş kalesi olan Birecik, günümüzde de bu stratejik önemini E90 otoyolu ile sürdürmektedir. Detaylar yazımızın devamında.
BİRECİK HANGİ İLDE VE HANGİ ŞEHİRDE BULUNUYOR?
"Birecik hangi ilde?" ve "Birecik hangi şehirde?" sorularının idari cevabı net bir şekilde Şanlıurfa'dır. Birecik, Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nin en önemli şehirlerinden biri olan Şanlıurfa ilinin 13 ilçesinden biridir. Şanlıurfa'nın batı ucunda yer alan Birecik, il merkezine yaklaşık 80-85 kilometre mesafede konumlanmıştır.
Ancak Birecik'in coğrafi konumu, onun idari merkezinden daha fazlasını ifade eder. İlçe, Fırat Nehri'nin batı kıyısında kuruludur ve nehrin hemen karşısı (doğu kıyısı) da Şanlıurfa topraklarıdır. Birecik, batıda ise Gaziantep'in Nizip ve Karkamış ilçeleriyle komşudur. Bu durum, Birecik'i Şanlıurfa ve Gaziantep arasında bir geçiş kapısı, adeta bir "sınır ilçesi" yapar. Kültürel ve ticari olarak her iki şehrin de özelliklerini taşır.
BİRECİK HANGİ BÖLGEDE YER ALIYOR?
"Birecik hangi bölgede?" sorusunun yanıtı, ilçenin ikliminden tarımsal yapısına kadar her şeyini belirler: Güneydoğu Anadolu Bölgesi. Türkiye'nin bu en sıcak ve kurak bölgelerinden birinde yer alan Birecik, spesifik olarak Orta Fırat Bölümü'nde bulunur. Fırat Nehri'nin varlığı, bölgenin bozkır iklimi içinde adeta bir vaha yaratır. Nehrin sağladığı su, ilçeyi tarımsal açıdan çok verimli kılar. Özellikle dünyaca ünlü Antep fıstığı (Şam fıstığı) ve Birecik patlıcanı gibi ürünlerin yetişmesi için ideal bir mikroiklimaya sahiptir. İlçe, güneyde ise Suriye ile sınır komşusudur.
BİRECİK KONUMU NEDİR?
"Birecik konumu nedir?" sorusunun cevabı, Fırat Nehri ile doğrudan ilişkilidir. Birecik, tarih boyunca Mezopotamya'nın can damarı olan Fırat'ın en önemli geçiş noktalarından biri olmuştur. Antik çağlarda ve Orta Çağ'da, orduların ve kervanların nehri güvenle geçebildiği nadir yerlerden biri burasıydı. Bu nedenle Birecik Kalesi, nehri kontrol altında tutmak için inşa edilmiş stratejik bir yapıdır.
Bu tarihi rol, modern çağda da devam etmektedir. Bugün Türkiye'nin en önemli otoyollarından biri olan D400 (E90) Otoyolu (Gaziantep-Şanlıurfa-Habur güzergahı), Fırat Nehri'ni Birecik'te inşa edilen modern bir köprü ile geçer. Bu köprü, Güneydoğu Anadolu'yu Akdeniz'e ve batıya bağlayan kilit bir ulaşım arteridir. Dolayısıyla Birecik'in konumu, dün olduğu gibi bugün de "stratejik bir geçiş" noktası olma özelliğini korumaktadır.
"Birecik nerede?" sorusunu dünya çapında anlamlı kılan en önemli cevap, ekolojiktir: Birecik, nesli kritik derecede tükenmekte olan Kelaynak (Kuzey Kelaynağı - Northern Bald Ibis) kuşlarının dünyadaki son sığınaklarından biridir. Bu göçmen kuşlar, binlerce yıldır her bahar (Şubat ayında) Birecik'e gelir, Fırat kıyısındaki kayalıklara yuva yapar ve sonbaharda göç ederlerdi.
1970'lerde tarım ilaçları ve yaşam alanı kaybı nedeniyle soyları tükenme noktasına gelen Kelaynaklar için 1977'de Birecik'te bir "Kelaynak Üretme İstasyonu" kurulmuştur. Günümüzde Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü tarafından yönetilen bu istasyon, yarı-vahşi bir koloniye ev sahipliği yapar. Kuşların göç etmesine (kayıpları önlemek için) izin verilmez, istasyonda özel olarak beslenir ve korunurlar. Sadece üreme döneminde serbest bırakılırlar. Birecik, bu nadir kuş türünü görmek isteyen doğa fotoğrafçıları ve kuş gözlemcileri için dünyada eşi benzeri olmayan bir destinasyondur.
BİRECİK BARAJI VE TARİHE ETKİSİ
Birecik'in modern tarihi ve coğrafyası, adını taşıyan Birecik Barajı ve Hidroelektrik Santrali'nden ayrı düşünülemez. 2000 yılında tamamlanan bu devasa baraj, Fırat Nehri üzerinde, ilçenin hemen kuzeyinde yer alır. Baraj, enerji üretimi ve sulama açısından bölgeye katkı sağlarken, aynı zamanda Fırat'ın binlerce yıllık coğrafyasını sonsuza dek değiştirmiştir.
Barajın su tutmasıyla birlikte oluşan devasa rezervuar, Birecik ilçe merkezinin bir kısmını ve Fırat vadisindeki birçok köyü sular altında bırakmıştır. Bu suların yuttuğu en önemli kültürel miras ise, Birecik'e komşu Gaziantep'in Nizip ilçesi sınırlarında yer alan dünyaca ünlü antik kent Zeugma'dır. Birecik Barajı'nın suları yükselmeden önce yapılan acil kurtarma kazılarında, bugün Gaziantep Zeugma Mozaik Müzesi'nde sergilenen "Çingene Kızı" (Çingene Kızı) mozaiği de dahil olmak üzere paha biçilmez eserler kurtarılmıştır. Bu nedenle Birecik'in adı, bu büyük kültürel kurtarma operasyonuyla da anılmaktadır.
