Depremlerin nedeni volkanik hareketler mi?
Van'da 18 gün içinde yaşanan ve Türkiye'yi acıya boğan 2 deprem bölgenin tektonik yapısıyla mı ilgili?
Özlem YILMAZ/AHT oyilmaz@htgazete.com.tr
VAN’da 23 Ekim tarihinde yaşanan 7.2 büyüklüğündeki depremden sonra önceki gece yaşanan 5.6’lık deprem, bölgenin tektonik yapısını yeniden gündeme getirdi. Art arda yaşanan depremler ve süregelen artçılar, yöre halkının olduğu kadar uzmanların da “neler oluyor” diye sormasına yol açtı.
Bölgede yüzyıllar önce aktif volkanların varlığı, 400 bin yaşında olan Van Gölü’nün sönmüş bir volkan olan Nemrut Dağı’nın patlaması sonucu oluşmuş olması, magmatik hareketlerin depremlere yol açabileceğini akıllara getiriyor. Kimi uzmanlar, bu yöndeki görüşü savunup magmatik hareketlerin depremleri tetikleyebileceğini ileri sürerken, kimi uzmanlar da volkanik anlamda alarma geçilecek bir durum olmadığı görüşünü ileri sürüyor. Bu görüşlerini de “volkanizmayı harekete geçirebilecek tektonik bir yapının bölgede olmadığı” gerçeğini vurgulayarak ortaya koyuyor. Bölgede yaşanan depremlerin volkanik hareket sonucu oluşup oluşmadığını uzmanlarına sorduk.
"Magmatik hareketler artçı depremleri tetikleyebilir"
(Hacettepe Üniversitesi Doğal Afetler Araştırma ve Uygulama Merkezi Müdürü) Prof. Dr. ELÇİN KASAPOĞLU
“DEPREM açısından 7.2 büyüklüğündeki bir depremin bu kadar kısa sürede bu kadar artçı üretmesi doğru değil. Bu tür artçı yoğunluğu ve bunların bir hat boyunca değil, bir yumak şeklinde kümelenmesi, deprem kümelenmesi olayını anımsatıyor. Deprem kümelenmeleri de genellikle volkanik bölgelerde, volkanik etkinliklerden kaynaklanan mağma kütlesinin yükselmesi, yer kabuğuna basınç yaparak, yer kabuğundaki fayları kısa aralıklarla irili ufaklı depremlerle harekete geçirmesi olarak gözlenir. Magmatik hareketler, artçı depremleri tetikleyebilir. Van’daki manzara bunu anımsatıyor. Aynı olayı 2 yıl önce Gökova’da da gördük. Volkanologların bu konuya eğilmelerinde yarar görüyorum. Bu bir olasılık da olsa gözden kaçırılmamalı.”
"Volkanik yapı deprem nedeni değil sonucu"
(Haliç Üniversitesi Öğretim Üyesi) Prof. Dr. ÜLBEN EZEN
“HİÇ alâkası yok. Çok açık ve net. 7.2’lik bir depremle, çok büyük bir enerji açığa çıktı. Son deprem 2 hareketten dolayı yanal atımlı bir fay. Oradaki hareketlenme son depremi tetikledi. 5.6’lık deprem kesinlikle bağımsız bir deprem. O iki depremden etkilendiği için oluştu. Hem zamansal, hem mekânsal yakınlık var. Ama onlardan değil. Yatay hareketlerin olduğu bir deprem. Yıkım gücü de diğer iki depremin altında. Bundan iştahı kabaran diğer fay sistemi, stres transferi geçerse oradakileri de hareketlendirebilir. Kullanılan kredi gibi, enerji anlamında en sonunda tükenecek. Son depremin benzeri büyüklükte belki olabilir. Civardaki fayları tetikleyebilir. Ancak volkanik bir hareketten etkilenme söz konusu olamaz. Volkanik hareketlilik depremin nedeni değil sonucu olabilir. Deprem, sönmüş volkanları hareketlendirebilir. Bu da zayıf bir ihtimal. Volkanların çok uzun yıllardır sönmüşlüğü var. Hareketlenme meydana getirmek çok zor. Oradaki termal durumun, ısı akışkanlığının da bozulması lazım. Fiziki dengelerin 3-5 gün içinde bozulması çok zor.”
(Yıldız Teknik Üniversitesi Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi Başkanı) Prof. Dr. ŞÜKRÜ ERSOY
‘Bölgede böyle bir mekanizma var’
“BU olasılık, Batı Anadolu’daki depremler için de tartışılıyor. Doğru bir yaklaşım olabilir. Biz sadece depremi tektonik hareketler olarak algılıyoruz. Ama bu doğru değil. Van çevresinde Süphan, Nemrut gibi aktif volkanlar var. Sönmüş gözüküyor. Ama tekrar hareket edebilirler. Ancak bu volkanik hareketler, depreme neden olmuştur demek için şu an erken. Ama mekanizma olarak katılıyorum. Orada öyle bir mekanizma var. Aktif tektonik kırıklarla ilintili bir durum söz konusu.”
(Kocaeli Üniversitesi Yer ve Uzay Bilimleri Araştırma Merkezi Müdürü, Sismolog) Prof. Dr. ŞERİF BARIŞ
‘Doğruluk payı var ama ana neden değil’
“BUNU söyleyebilmek için yerin altını, kabuk yapısını ve oradaki hareketliliği çok iyi bilmeniz gerekiyor. Orası sıkışma zonu. Elinizdeki kayısı gibi, sıkıştırdıkça kayısı şekil değiştirecek. Altında volkanik aktivite olsa da, olmasa da deprem olacak. O bölgede depremin kökeni volkanik hareketlilik değil, sıkışma, levhaların hareketi. Levhaların hareketine bakarsanız, lav hareketleriyle bir ilişkisi var. Doğrudan nedeni budur demek doğru olmaz. Tüm dünyadaki levhaları hareket ettiren mekanizma, levhaların ortasında. Türkiye bir deprem ülkesi, ister magma kökenli olsun, ister başka kökenli olsun önlem almak zorundayız. Mutlaka küçük bir doğruluk payı vardır, ama ana nedeni doğrudan volkanik hareketlilik değil. Yer altında levha hareketleri mağma sonucu oluşur. Mağma yer kabuğu altında bir dönüşüm hareketi yapar. Levhaların hareketi sonucu gerilme birikir ve deprem oluşur. Bu çok bilinen bir şey. Bunun akabinde sönmüş volkanlar harekete geçer mi diye sorulursa, mümkün değil.”
(Hacettepe Üniversite Jeoloji Mühendisliği Bölümü Öğretim Üyesi) Prof. Dr. ERKAN AYDAR
‘Alarma geçilecek bir durum yok’
“SİSMİK dalgalar volkanik hareketlerde farklı, tektonik hareketlerde farklı profildedir. Volkan gözlemliyoruz. Söylendiği gibi o tarzda bir tehlike yok. Rutin deprem verileri almaya devam ediyoruz. Volkanik anlamda alarma geçilecek bir durum yok. Anadolu’da volkanik faaliyetler her zaman olur, olmuştur, olacaktır da. Biz gözlemliyoruz. Bu kadar sismik hareketi volkanizmaya bağlamak doğru değil. İnsanları şu anda paniğe sevk etmek doğru değil. İncelenmesi, gözlemlenmesi gerekiyor. Şu volkan patlayacak diyemeyiz. Herhangi biri patlayabilir. Bunların incelenmesi gerekiyor. Bu kadar deprem oldu, bunlar volkaniktir demek yanlış. Şu anda Van’da volkanik patlama riski anlamında elimizde bir veri yok. Olmayacak anlamına gelmez. Ama şu anda rutin şekilde bir hareketlenme var. Nemrut’ta su sıcaklığını ölçtük, hatta normalden daha soğuk. Nemrut’ta depremden bağımsız magmatik hareketleri her zaman alıyoruz. Ama bizim elimizde böyle bir veri yok.”
(Eski İTÜ Maden Fakültesi Öğretim Üyesi, CHP Milletvekili) Prof. Dr. HALUK EYİDOĞAN
‘Volkanlarla ne alakası var’
“KOSKOCA bir deprem olmuş. Volkanlarla ne alakası varmış, bizde aktif volkan mı var, bunu kim ortaya çıkarmış merak ettim doğrusu. Neye istinaden volkanı gündeme getirmişler? Bölgede sönmüş volkanlar var. Ama 7.2 büyüklüğündeki bir depremle volkanlar arasında nasıl bir ilişki kurabiliyorlar? Ben bunun cevabını bilmiyorum açıkçası.”
