'Zamanı Tanrı yaşar'
"Kül Tigin olmasa hep ölecektiniz. Küçük kardeşim Kül Tigin vefat etti. Kendim düşünceye daldım. Görür gözüm görmez gibi, bilir aklım bilmez gibi oldu. Kendim düşünceye daldım. Zamanı Tanrı yaşar. İnsan oğlu hep ölmek için türemiş."
Bu ifadeler Orhun Abideleri'nde yer alıyor. Bilge Kağan, kardeşi Kül Tigin'in ölümü üzerine hissiyatını bu şekilde ifade etmiş. İlk Türk adının, devletinin geçtiği taşlar üzerine yazılmış olan Türkçe metin olan Orhun Abideleri, Moğolistan'da tarihe ışık tutmakla kalmıyor, bugün bile dikkate alınacak şekilde Çin'le ilgili de ciddi tespitler ortayaya koyuyor.
Göktürk Devleti'ni toparlayıp güçlü hale getiren Kapgan veya diğer bilinen adıyla İltiriş Kağan'ın Bilge Kağan ve Kül Tigin isimli iki oğlu varmış. Babalan öldüğünde bu iki çocuk 8 ve 7 yaşlarında olduklarından, amcazadeleriyle bir iktidar mücadelesi yaşamışlar. Fakat daha sonraki yıllar Bilge Kağan'ın kayınpederi, devletin önemli ismi Tonyukuk'un yardımıyla iki kardeş devleti daha da kuvvetli hale getirmişler. 731 yılında ise Kül Tigin, 734 yılında ise Bilge Kağan hayata gözlerini yummuş. Zaten Bilge Kağan'ın ölümünden 1 0 yıl sonra Uygurlar devleti ele geçirip, 745'te Göktürk hâkimiyetine son vermişler.
Moğolistan'ın başkenti Ulan Batur'a 400 km uzaklıkta Orhun Nehri civarında yer alan abidelerin ilki Kül Tigin Abidesi'dir ve ağabeyi Bilge Kağan 732'de diktirmiştir. ikincisi Bilge Kağan Abidesi ise ölümünden bir yıl sonra 735'te kendi oğlu Kağan tarafından diktirilmiştir. Üçüncü olarak anılan Tonyukuk Abidesi'ne gelince Ulan Batur'a 40 km mesafede yer alıyor ve 720-725 yılları arasında kendisi tarafından diktirilmiş. Daha fazla bilgi için Prof. Dr. Muharrem Erginin "Orhun Abideleri" isimli eserine başvurulabilir.
Benim Orhun Abideleri'yle ilgili macerama gelirsek. Bu eserleri yerinde, kendi atmosferinde görmeyi çok merak ediyordum. Birkaç imkân çıkmasına rağmen nasip olmadı. Ama sonunda meramımı Türk Hava Yolları'nın (THY) İstanbul'dan Bişkek bağlantılı başlatmış olduğu Ulan Batur uçuşlarıyla yerine getirdim. Gerçekten de bu eserleri kilometrelerce bozkırı geçip yerinde görünce bir anlamı oluyor. Diğer türlü bu coğrafyayı ve kitabelerde yazılanları tahayyül etmek dahi zor. Şimdi bu coğrafyaya Batı'dan başka hiçbir havayolunun uçmadığının altını çizerek, meraklıların önünde bir imkânın çıktığının altını çizeyim.
Moğolistan madenci ve müteahhit bekliyor
THY'nin ilk Moğolistan uçuşunu Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, THY Yönetim Kurulu Başkanı Hamdi Topçu, Yönetim Kurulu Üyesi İsmail Gerçek, Genel Müdür Yardımcısı Kazım Çalışkan ve Basın Müşaviri Ali Genç ile birlikte gerçekleştirdik. THY ilk uçuşunu Boeing 737-800 uçağıyla yaptı. THY'nin Bişkek'te 5. Hava Trafik Hakkı imkânına Kırgız hükümetiyle yapılan anlaşmalarla kavuşması sebebiyle buradan yolcu alması ve yapılan yakıt ikmaliyle birlikte yolculuk yaklaşık 10 saat sürdü. 4.5 saatlik kısmını İstanbul-Bişkek arasında, 3.5 saatlik bölümünü ise Bişkek-Ulan Batur uçuşunda geçirdik. THY başlangıçta haftada 3 gün planladığı uçuşları Moğolistan tarafından alınacak izinlerle 7 güne çıkarmayı planlıyor. Ancak, Ulan Batur'daki Cengiz Han Havalimanı'na büyük yolcu uçaklarının inme imkânı olmadığından, orta gövdeli uçaklarla Bişkek bağlantılı yapmak zorunda.
Ayrıca Moğolistan tarafı bu uçuşlarda THY'ye haftada 500 yolcu sınırı getirdiğinden, Japonlarla yürütülen havalimanının yenilenmesi çalışmalarını beklemek de gerekebilir. THY yakında Kırgızistan'ın sanayi şehri Oş'a da haftada 7 gün uçmaya başlayacak. Daha sonra toplam sefer sayısının haftada 21 olması bekleniyor.
Maliye Bakanı Mehmet Şimşek ise Moğolistan'ın geleceğine işaret ederek, hedeflenen ticaret hacmine ulaşıldığını belirterek, madencilik ve müteahhitlik hizmetlerinde Türk işadamlarına ciddi fırsatlar olduğunun altını çizdi. Mesela bu ülkede, İngiltere, Kanada ve Avustralya'nın uhdesinde olan madencilik 2011'de yüzde 11.7 büyürken, toptan ve perakende sektörü ise yüzde 46 artış göstermiş.
