İstanbul'un tarih ve görüntü hafızası, çürüyüp gitmekten Ergün Bey'in sayesinde kurtuldu!

Başında Sadrazam Talât Paşa’nın bulunduğu İttihad ve Terakki Hükümeti, 31 Temmuz 1918’de “Muhâfaza-i Âsâr-ı Atîka Encümen-i Dâimîsi”, yani “Eski Eserleri Koruma Daimî Kurulu” isimli bir büro teşkil etmişti.

O devrin Millî Eğitim Bakanlığı’nın bünyesinde faaliyet gösteren ve sonradan sadece “Encümen” diye bahsedilen bu kuruluş İmparatorlukta ama ağırlıklı olarak İstanbul’da ve özellikle de Fatih semtindeki mevcut tarihî yapıları belirliyor, bilgiler topluyor ve mekânların fotoğraflarını çekerek geniş bir arşiv oluşturuyordu.

Seneler boyunca faaliyet gösteren “Encümen”, çok sonraki senelerde kurulan ve hâlen Kültür Bakanlığı’nın bünyesinde faaliyet gösteren Koruma Kurulları’nın temelini oluşturacaktı...

Encümenin topladığı bu gayet zengin fotoğraf ve bilgi arşivi birkaç kuruma dağıldı; bir bölümü Kültür Bakanlığı’nda, bir kısmı Arkeoloji Müzesi Kütüphanesi’nde bazı evrak da başka bir-iki müessesede muhafaza edildi ama sözkonusu arşiv şimdiye kadar maalesef biraraya getirilemedi.

Arşivin önemi, Türkiye’nin farklı yerlerinde ve bilhassa İstanbul’da bugün artık mevcut olmayan cami, türbe, tekke, okul, çeşme ve kamu binaları gibi yapılar ile ilgili her türlü kayıt ile görüntüyü bünyesinde barındırması idi. Birçok yapı imparatorluğun son senelerinden itibaren, özellikle de tek parti döneminde satılmış, ardından yıkılmış yahut yıktırılmış; bunu Demokrat Parti’nin “İstanbul’un İmarı” programının uygulanması sırasında yapılan aynı şekildeki tahribat takip etmiş ve yüzlerce, hattâ binlerce eser yokedilmişti.

Encümen Arşivi’nde işte artık mevcut olmayan bu yapıların bir kısmının da olsa kayıtları mevcuttu.

ÖNCÜLÜĞÜ FATİH BELEDİYESİ YAPTI

Arşivin toparlanması alanındaki ilk ve en önemli adımı geçen sene Fatih Belediye Başkanı Ergün Turan attı. Kültür Bakanlığı ile bir protokol imzalayan Belediye, Encümen Arşivi’nin bakanlığın elinde bulunan 1128 dosyalık bölümünü bir sene içerisinde dijital hâle getirdi. Bir kısmının çürümesine ramak kalmış olan bu 1128 adet dosyanın 637’si sadece Fatih bölgesine aitti, sayfalarının 71 binden fazla olduğu tahmin edilen dosyalarda tarihî eserler hakkında bilgiler ile eserlerin fotoğrafları vardı ve bütün bu kayıtlar 13 terabayt yer işgal ediyordu.

Geçen gün Ergün Bey ile biraraya geldim ve Encümen Arşivi’nin dijitalleştirilmiş hâlini gördüm. Belediye’den arkadaşlar taramaları nasıl yaptıklarını anlatıp Encümen dosyalarından bazılarının görüntülerini duvardaki dev ekrana yansıttılar...

Şimdi mevcut olmayan tarihî eserlerin görüntüleri, İstanbul gibi muhteşem bir şehri nasıl yıkıp perişan ettiğimizin mükemmel birer delili mahiyetinde idi! Ve meselenin hem daha tuhaf, hem de acı olan tarafı, Encümen’in korunması için kayıt altına aldığı eserlerin neredeyse tamamına yakınının artık mevcut bulunmamaları, yani yıktırılmış olmaları idi!

İstanbul’un tarihi konusunda şimdiye kadar önemli yayınlar yapan ve mükemmel sergiler açan Fatih Belediye Başkanı Ergün Turan, Encümen Arşivi’nin Kültür Bakanlığı’nda bulunan önemli kısmını dijitalleştirip yokolmaktan kurtarmakla şehrin kültürüne çok daha önemli bir hizmette bulunmuştur. Encümen Arşivi'nin diğer kurumlarda bulunan dosyalarını da mükerrer olup olmadıklarına bakmadan taratıp buna ilâveten şimdi mevcut olmayan eserlerden bazılarının fotoğraflarının yeralacağı bir de albüm yayınladığı takdirde yaptığı mükemmel hizmeti taçlandırmış olur.

Böylesine zengin bir arşivin Batı’nın herhangi bir şehrinde mevcut olması hâlinde o şehrin bu fotoğraf hazinesini nasıl tepe tepe kullanacağını ve bütün dünyaya nasıl bir tanıtım yapacağını tahayyül edin; sonra da artık mevcut olmayan birkaç mekânın aşağıda yayınladığım fotoğraflarına bakıp İstanbul’u böyle tarumar etmiş olmamızın sebeplerini düşünün!