İnsanlık dinozor yok eden meteor kıvamına geldi – yeni jeolojik dönem tartışılıyor

Giriş: 15.07.2023 - 05:18 Güncelleme: 15.07.2023 - 05:18

Dünyanın 4.6 milyar yıllık resmi tarihinde sonunda bunu da gördük. Yerin altıyla üstünü, atmosferi ve yeryüzünün biyolojisini öyle hırpaladık ki, jeolojik zaman cetvelinde tam 11 bin 700 yıl sonra ilk kez insan eliyle yaratılmış yeni bir döneme giriyoruz. Daha doğrusu bir çalışma grubunun teşhisine göre çoktan girdik de bilim alemince birkaç merhaleden geçerek onaylanması gerekiyor.

Çeşitli üniversitelerden bir araya gelen uluslararası jeolojik görev gücü, yeni dönem iddiasını Kanada’nın Ontario bölgesindeki Crawford Gölü’nün tortu katmanlarından elde ettikleri kanıtlara dayandırıyor. Küçük ve fakat çevre halkına göre dipsiz görünecek kadar derin gölde biriken fosil yakıtlar artıkları, nükleer denemelerden yayılan plütonyum, endüstriyel kirlilik, kimyasal gübrelerin saçtığı nitrojen, plastik yükü, tükenen türler; kronolojik zaman çizelgesi içinde hepsinin izleri üst üste o katmanlarda yatıyor.

Son 70 yılda iklim değişikliğinden biyoçeşitlilik kaybına yeryüzünün insan etkisiyle 7 bin yılda olmadığı kadar değiştiği, artık yeni bir jeolojik dönemi adıyla sanıyla zaman cetveline oturtmak gerektiği savunuluyor. Tarih boyunca hiçbir canlı türü tek başına dünyaya bu kadar kalıcı hasar vermediği için yeni jeolojik dönem için önerilen isim “Antroposen”. Yunanca “insan” ve “yeni” sözcüklerinin bileşiminden meydana geliyor; yani “insan çağını” anlatıyor.

Çünkü artık insanlık yeryüzünü sadece etkilemekle kalmıyor, kontrolü altına almış bulunuyor. Ekip de adını buradan alıyor: Antroposen Çalışma Grubu. Başlangıç zamanı için önerilen tarih 1950 civarı. Kesin tarih, gölün dibinde yapılacak plütonyum ölçümlerinden sonra belli olacak. Gölün yıl yıl bakir kalmış derin birikimi, insanoğlunun yeryüzüne verdiği zararın çetelesi gibi.

İçinde bulunduğumuz Holosen dönemi, 66 milyon yıl önce dinozorların yok olmasıyla başlayan Senozoik zamanın son 11 bin 700 yıllık dillimi. Buzullaşma periyodlarının yaşandığı 2.58 milyon yıl süren Pleistosen döneminde son buzul çağının bitimiyle başlayan Holosen’de kıtalar bugünkü görünümünü, iklim bugünkü kıvamını kazanıyor, ilk uygarlıklarla flora ve fauna gelişiyor, dinozorların yokluğunda memeliler çoğalıyor. Bugün geldiğimiz noktada ise memelilerin insan sınıfı eliyle bir başkalaşım süregeliyor.

İnsanlığın kayıt altına alınan bütün tarihi hikayesi Holosen dönemi içinde gelişip serpiliyor. Türlerin tükenişine yönelik insan faaliyetleri yaklaşık 10 bin yıl kadar önce avlanmayla başlasa da, tükenişe dair kayıtlar ancak sanayi devriminden bu yana tutuluyor; Altıncı Tükeniş diye anılan. Genellikle 322 kadar türün yok edildiği söyleniyor ama sadece 500 omurgalı tür olmak üzere kaybın çok daha büyük olduğu ileri sürülüyor.

Doğa karşısındaki güç ve iktidar hırsı insanı neredeyse dinozorları yok eden meteorla aynı klasmana sokuyor. Gerçi meteorla birlikte Mezozoik zaman bitiyor ve milyonlarca yıl sürecek yeni bir zaman (Senozoik) açılıyor; şimdi bilim insanlarının önerdiği yeni dönem ise daha kısa bir jeolojik zaman birimine tekabül ediyor.

Antroposen dönem fikri ilk kez 20 yıl kadar önce Nobel ödüllü kimyager Paul Crutzen tarafından bir konferansta ortaya atılıyor. Bilim insanları meseleyi yıllarca tartıştıktan sonra bir inceleme komitesi oluşturuluyor ve kanıt toplamak üzere sondaj alanı arayışına girişiliyor. Antarktika buzulları, turba bataklıkları ve mercan resifleri dahil 12 kadar aday gözden geçirildikten sonra, insanın yeryüzünde üstünlük kurup kontrolü ele geçirdiğine dair işaretler veren Crawford Gölü’nde karar kılınıyor.

Crawford önerisi, Ontario’daki Brock Üniversitesi’nin yerbilim profesörleri Francine McCarthy ve Martin Head’den geliyor. Çalışma Grubu’nun başkanlığını Leicester Üniversitesi’nden jeolog Colin Waters yürütüyor, göldeki çalışmaları ise Prof. McCarthy yönetiyor. Yer seçimi dolayısıyla yeni bir çağ adı da öneriliyor: Crawfordiyen çağı. Çünkü Holosen döneminin 4 bin 200 yıl önce başlayan son alt bölümü Meghaliyen çağı da bitirilmiş oluyor.

Grubun açıklamasına göre, halen devam eden dördüncü zaman Kuaterner kutuplardaki buzulları temel aldığı için şimdilik kısa bir periyod dikkate alındı. Ancak iklim değişikliğiyle birlikte buzullar eridiği takdirde jeolojik cetvelde dördüncü zamanın da değişmesi gerekecek.

Neticede Antroposen önerisi üç ayrı jeoloji platformunda ele alınacak. Önümüzdeki aylarda, 2 + milyon yıllık tarihi alt sınıflara ayıran Kuaterner Stratigrafi Alt Komisyonu'na gidecek. Ardından Uluslararası Stratigrafi Komisyonu’nda oylanacak; bu bürokratik aşamalar geçilirse öneri gelecek yıl Güney Kore’de toplanacak Uluslararası Jeoloji Kongresi’nin onayına sunulacak.

Bilim aleminde henüz görüş birliği yok, tartışmalar zaman, anlam ve önem bakımından şu merkezde:

Grup üyesi olmayan Beyaz Saray bilim danışmanı John Holdren’e göre Antroposen dönemini 1950’nin çok öncesinden başlatmak gerekiyor.

Cornell Üniversitesi’nde ağaç halkalarından çevresel değişimleri izleyen laboratuvarın direktörü arkeolog Stuart Manning ise bu kadar kısa süreli zaman aralığının yeni jeolojik dönem olarak kabul edilmesine katılmıyor; “Kendi yaşadığımız zamanı sınıflandıramayız” diyor.

Stanford Üniversitesi’nde insan – çevre ilişkisi üzerine çalışan antropolog Andrew Bauer ise Antroposen kararının karmaşık siyasi sonuçları olabileceğini söylüyor. Örneğin başlangıç tarihi olarak 20’nci Yüzyıl ortasını almak, insanın önceki tarihlerde yol açtığı tahribatı değersizleştirir. Kaldı ki, Antroposen kavramı, yeryüzünün geçirdiği dönüşümden tüm insanlığı eşit paydaş olarak sorumlu tutuyor. Oysa karbon emisyonlarıyla çevreye verilen diğer zararların zengin bireylerle zengin ülkelerin eseri olduğunu herkes biliyor. Bununla birlikte insanın yeryüzü sistemi üzerindeki etkisi yadsınamaz, bu bakımdan bilinç oluşturmak üzere “dönem” yerine jeolojik “olay” (event) konseptini öneriyor, bir grup bilim insanıyla birlikte.