Kıdem Tazminatı Alma Şartları: Kimler Kıdem Tazminatı Alabilir, Kendi İsteğiyle Ayrılanlar Alabilir Mi?
Kıdem tazminatı, Türkiye iş hukuku sisteminde işçilerin çalışma hayatı süresince elde ettiği en temel mali haklardan biridir. İş güvencesini destekleyici bir mekanizma olan bu uygulama, hem işçinin geçmiş hizmetlerinin karşılığı olarak hem de işten ayrıldıktan sonra yaşayabileceği ekonomik zorluklara karşı bir teminat niteliği taşır. Ancak kıdem tazminatına hak kazanmak için belirli kanuni şartların sağlanması gerekir.
Özellikle kendi isteğiyle işten ayrılanların bu haktan yararlanıp yararlanamayacağı konusu çalışanlar arasında en çok merak edilen hususlardan biridir. Bu yazımızda Kıdem Tazminatı Alma Şartları nelerdir? Kimler Kıdem Tazminatı Alabilir, Kendi İsteğiyle Ayrılanlar Alabilir Mi? Gibi sorulara cevap vereceğiz
Kıdem Tazminatının Yasal Dayanağı ve Tanımı
Kıdem tazminatı, 1475 sayılı İş Kanunu’nun 14. maddesi kapsamında düzenlenmiştir. 4857 sayılı İş Kanunu yürürlüğe girmesine rağmen, kıdem tazminatıyla ilgili hükümler halen 1475 sayılı kanunun ilgili maddesi uyarınca yürütülmektedir. Kıdem tazminatı, işçinin aynı işverene bağlı olarak en az 1 yıl çalışmış olması ve kanunda belirtilen şartlar dahilinde iş sözleşmesinin sona ermesi halinde, her yıl için 30 günlük brüt ücret tutarında hesaplanan ve işveren tarafından ödenen tazminattır.
Kıdem Tazminatına Hak Kazanma Şartları
Kıdem tazminatına hak kazanabilmek için aşağıdaki temel kriterlerin sağlanması gerekir:
İşçinin İş Kanunu kapsamında bir iş sözleşmesiyle çalışıyor olması
Aynı işverene bağlı olarak en az 1 yıl çalışmış olması
İş sözleşmesinin kanunda belirtilen fesih hallerinden biriyle sona ermiş olması
Bu şartlardan herhangi birinin eksik olması durumunda işçi kıdem tazminatına hak kazanamaz.
Kıdem Tazminatı Alınabilen Fesih Halleri
İşverenin Haksız Feshi İşverenin geçerli bir neden olmadan iş akdini feshetmesi halinde işçi kıdem tazminatına hak kazanır. Bu fesihte işveren, işçinin davranışları veya performansı dışında bir gerekçeyle sözleşmeyi sonlandırmışsa tazminat ödemekle yükümlüdür.
İşçinin Haklı Nedenle Feshi İşçi, İş Kanunu’nun 24. maddesinde sayılan haklı sebeplerle (ücretin ödenmemesi, işyerinde mobbing, iş güvenliği önlemlerinin alınmaması gibi) iş akdini tek taraflı olarak feshedebilir. Bu durumda kıdem tazminatı alma hakkı doğar.
Askerlik Nedeniyle Fesih Erkek işçiler, askerlik görevini ifa etmek üzere işten ayrıldıklarında, askerlik celp belgesini işverene ibraz etmek şartıyla kıdem tazminatını alabilirler.
Emeklilik veya Emekliliğe Hak Kazanma İşçi yaş dışındaki prim gün sayısı ve sigortalılık süresi şartlarını tamamlamışsa (örneğin 3600 gün ve 15 yıl), SGK’dan “kıdem tazminatı alabilir” yazısı alarak işten ayrılabilir ve kıdem tazminatını alabilir.
Kadın İşçinin Evlilik Nedeniyle Fesih Hakkı Kadın çalışanlar, evlendikten sonra 1 yıl içinde kendi isteğiyle işten ayrılırsa kıdem tazminatına hak kazanırlar. Bu hak yalnızca ilk evlilik için geçerlidir.
İşçinin Ölümü İşçinin vefat etmesi halinde, mirasçıları kıdem tazminatı alma hakkına sahiptir. Bu tazminat, ölüm tarihi itibarıyla hesaplanarak yasal varislere ödenir.
Kendi İsteğiyle Ayrılanlar Kıdem Tazminatı Alabilir mi?
Kural olarak kendi isteğiyle işten ayrılan işçi kıdem tazminatı alamaz. Ancak bazı özel haller bu durumun istisnasını oluşturur. Bunlar arasında emeklilik, askerlik, evlilik ve sağlık nedenleriyle işçinin sözleşmesini sona erdirmesi yer alır.
En yaygın örneklerden biri, 15 yıl sigortalılık süresi ve 3600 prim gününü tamamlayan işçilerin, SGK’dan alacakları “kıdem tazminatı alabilir” yazısı ile işverene başvurarak kendi istekleriyle ayrılmalarıdır. Bu durumda işçi, başka bir gerekçe göstermeksizin işten ayrılabilir ve kıdem tazminatına hak kazanır.
Kıdem Tazminatı Hesaplaması Nasıl Yapılır?
Kıdem tazminatı hesaplamasında esas alınan tutar, işçinin brüt maaşıdır. Bu tutara düzenli yapılan sosyal yardımlar, yol ve yemek ücreti gibi kalemler de dahil edilebilir. İşçinin işyerindeki her tam yıl için 30 günlük brüt ücreti kadar kıdem tazminatı ödenir. Bir yıldan artan süreler için ise orantılı hesaplama yapılır.
Tavan uygulaması nedeniyle, kıdem tazminatı her yıl devlet tarafından belirlenen bir üst sınırı aşamaz. Bu tavan, kamuda çalışan en yüksek devlet memurunun alabileceği emekli ikramiyesi esas alınarak belirlenmektedir.
Kıdem Tazminatında Zamanaşımı ve Dava Süreci
Kıdem tazminatında zamanaşımı süresi 5 yıldır. Bu süre, iş sözleşmesinin sona erdiği tarihten itibaren başlar. İşçi, bu süre içinde işverenden tazminat talebinde bulunmalı; ödeme yapılmazsa iş mahkemelerinde dava açabilir. İşverenin ödemediği veya eksik ödediği kıdem tazminatı, faiz ve yargılama giderleriyle birlikte tahsil edilebilir.
Kıdem tazminatı, işçilerin çalışma yaşamları boyunca biriktirdiği önemli bir mali kazanımdır. Ancak bu hakkın elde edilebilmesi için hem süre hem de fesih nedeni bakımından yasal koşulların dikkatle incelenmesi gerekir. Kendi isteğiyle işten ayrılan işçiler genel olarak bu haktan yararlanamaz; fakat kanunda belirtilen özel şartları sağlayanlar istisna olarak kıdem tazminatı alabilir. Çalışanların, hak kaybı yaşamamak için işten ayrılmadan önce durumlarını belgelemeleri, SGK veya hukuk uzmanlarından destek almaları büyük önem taşır.
