İran'daki son gelişmelere dair neler biliniyor?
İran'da 2025'in son günlerinde ekonomik sebeplerle başlayan gösteriler, ülke çapında hükümet karşıtı gösterilere evrildi. Protestolarda 2 bin 500'ü aşkın kişinin hayatını kaybettiği, 16 binin üzerinde kişinin gözaltına alındığı bilgisi gelirken, ABD Başkanı Trump, 'protestolara devam edin' mesajı verdi
İran'da 28 Aralık günü ekonomik sebeplerle başlayan ve ülke geneline yayılan protestolar, İran'ın son yıllarda karşılaştığı en büyük protesto dalgalarından biri haline geldi.
İnternetin büyük ölçüde kesilmiş olmasına rağmen, gösteriler sırasında 2 bin 500'ü kişinin hayatını kaybettiğine dair haberler geldi. Yüzlerce protestocunun başından ve gözlerinden yaralandığı ifade edildi. İran hükümeti ise ABD'yi, askeri müdahaleye zemin hazırlamaya çalışmakla suçladı. Bu suçlama, ABD Başkanı Donald Trump'ın "yardım yolda" sözlerinin ardından geldi.
Şu ana kadar bilinenler şöyle:
İran Yargı Erki Başkanı Gholamhossein Mohseni-Eje, Trump'ın uyarısına rağmen, ülke çapındaki protestolarda gözaltına alınanlar için hızlı yargılamalar ve infazlar olacağının sinyalini verdi. İran devlet televizyonuna tarafından paylaşılan bir videoda İran Yargı Erki Başkanı şunları söyledi:
"Bir iş yapmak istiyorsak, şimdi yapmalıyız. Bir şey yapmak istiyorsak, bunu hızlı bir şekilde yapmalıyız. Geç kalırsa, iki ay, üç ay sonra aynı etkiyi yaratmaz. Bir şey yapmak istiyorsak, bunu hızlı bir şekilde yapmalıyız."
ABD Başkanı Donald Trump, İran yönetiminin protestoları bastırmak için idamlara başlaması halinde ABD'nin "çok sert adımlar atacağını" söyledi. Trump, CBS News'e yaptığı açıklamada,
"Binlerce insanı öldürmeye başlarlarsa, şimdi de idamdan söz ediyorsunuz, bunun onlar için nasıl sonuçlanacağını göreceğiz" dedi.
İran insan hakları örgütlerine göre, Karaj kentindeki protestolarla bağlantılı olarak tutuklanan 26 yaşındaki Erfan Soltani'nin, bugün idam edilmesi planlanıyor. Aileye verilen bilgilere dayanarak, idam kararının kesin olduğu aktarıldı.
ABD Başkanı protestoların sürmesi çağrısını yineledi ve ABD'nin askeri müdahalesinin gündeme gelebileceğini bir kez daha ima etti. Trump, Truth Social'da yaptığı paylaşımda,
"İranlı vatanseverler, protestoya devam edin, kurumlarınızı ele geçirin!!! Yardım yolda" ifadelerini kullandı. Bu paylaşım, Beyaz Saray Sözcüsü'nün hava saldırılarının Trump'ın değerlendirdiği "çok sayıda seçenekten biri" olduğunu söylemesinden bir gün sonra geldi.
ABD merkezli İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı'na (HRANA) göre, protestolarda hayatını kaybedenlerin sayısı 2 bin 500'ü aştı; ölenlerin yüzde 90'ından fazlası protestolara katılanlar. Ayrıca 16 bin 700'den fazla kişi gözaltına alındı.
Guardian'ın haberine göre, İran'daki doktorlar, hastanelerin ve acil servislerin protestocularla dolup taştığını anlatıyor. Tahran'daki bir göz doktoru, tek bir hastanede 400'den fazla kişinin gözünden vurulduğunu belgelediğini söyledi.
ABD Dışişleri Bakanlığı, ABD vatandaşlarına derhal İran'dan ayrılmaları çağrısında bulundu ve "güvenliyse" kara yoluyla Ermenistan veya Türkiye üzerinden çıkış seçeneklerinin değerlendirilmesini önerdi. İran'daki ABD sanal büyükelçiliği ise, devam eden internet kesintileri nedeniyle vatandaşların alternatif iletişim yöntemleri planlamasını ve ABD hükümetinin yardımına dayanmayan bir çıkış planı hazırlamasını istedi.
ABD Başkanı Trump, "anlamsız öldürmeler sona erene kadar" İranlı yetkililerle yapılması planlanan görüşmeleri iptal ettiğini duyurarak, tansiyonu düşürme çabalarının sekteye uğrayabileceğine işaret etti. Trump'ın, İran'daki can kayıplarına ilişkin dün gece bilgilendirilmesi bekleniyordu.
Bloomberg News'e göre Elon Musk'ın SpaceX şirketi, ülkedeki internet kesintisi beşinci gününü aşarken, İran'daki kullanıcılara Starlink uydu hizmeti üzerinden ücretsiz internet sağlamaya başladı.
Axios'un haberine göre Trump'ın özel temsilcisi Steve Witkoff, geçen hafta sonu sürgündeki eski İran veliaht prensi Rıza Pehlevi ile gizli bir görüşme yaptı. Üst düzey bir ABD'li yetkili, görüşmede protestoların ele alındığını söyledi. Pehlevi, İran hükümetinin internet engeli nedeniyle ülke içinde erişilemeyen önceki mesajlarında, geçiş sürecine liderlik etmeye hazır olduğunu ifade etmişti.
Trump'ın "yardım yolda" paylaşımına yanıt veren İran'ın BM Daimi Temsilcisi Emir Said İrevani, ABD Başkanı'nı şiddeti kışkırtmakla, İran'ın egemenliğini ve güvenliğini tehdit etmekle suçladı. İrevani, BM Güvenlik Konseyi’ne gönderdiği mektupta, "ABD ve İsrail rejimi, özellikle gençler arasında masum sivillerin hayatını kaybetmesinin doğrudan ve inkar edilemez hukuki sorumluluğunu taşımaktadır" dedi.
Rusya da salı günü İran'ın iç siyasetine yönelik "yıkıcı dış müdahaleyi" kınadı ve geçen yılki ABD saldırılarının tekrarlanmasının Orta Doğu ve uluslararası güvenlik açısından felaket sonuçlar doğuracağını söyledi.
İngiltere, Fransa, Almanya ve İtalya, baskı politikalarını protesto etmek amacıyla İran büyükelçilerini dışişleri bakanlıklarına çağırdı. Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, X'te yaptığı paylaşımda, "İran’da artan can kayıpları dehşet verici" ifadelerini kullandı.
İran'ın onlarca yıldır Orta Doğu'nun önde gelen güçlerinden biri olduğu hatırlatılırken, sürecin nereye evrileceğine dair belirsizlik sürüyor. Almanya Şansölyesi Friedrich Merz ise, hükümetin düşeceğine inandığını söyledi.
