Bala ilçesinin Çavuşlu Köyü’nde doğan Karakaya, Kazan’da yatılı geçen ortaokul yıllarından sonra 1981 yılında Ankara Ticaret Lisesi’nden, 1985 yılında Gazi Üniversitesi İktisadî ve İdarî Bilimler Fakültesi İşletme Bölümü’nden mezun oldu.

37 yaşında profesör unvanını alan Karakaya, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Muhasebe ve Finansman Ana Bilim Dalı’nda yüksek lisans ve doktora dereceleri aldı. ABD’nin çeşitli üniversitelerinde eğitim aldı ve araştırmalarda bulundu. Karakaya üniversite senato üyesi, dekan yardımcısı gibi idari görevler de üslendi.

10 yılı aşkın süredir de MHP Merkez Yönetim Kurulu üyesi olan Mevlüt Karakaya, 2011 yılından bu yana MHP Mali İşlerden Sorumlu Genel Başkan Yardımcısı görevini yürütmekte olup, evli ve 2 çocuk babasıdır.

Akademi dünyasında ilk adımını attığı yöneticilik hayatını Dünya Bankası gibi uluslararası kurumların yurt dışındaki projelerinde finans yöneticisi olarak sürdüren Karakaya, 1999 yılında Toprak Mahsulleri Ofisi Genel Müdürü oldu. En genç KİT Genel Müdürü olan Mevlüt Karakaya 2000 yılında “Yılın Kamu Yöneticisi”, 2002 yılında “Yılın Bürokratı”, 2003 yılında ise Hazine Müsteşarlığı tarafından “En Başarılı KİT Yöneticisi” ödüllerine layık görüldü.